اثرات فارماکولوژیکی متنوع برخی از داروهای رایج در دامپزشکی

اثرات فارماکولوژیکی یک دارو معمولا به وجود مقادیر کافی از دارو با غلظت مناسب و مدت حضور کافی در بافت هدف، وابسته است دارو پس از جذب توسط بدن دستخوش تغییراتی می‌شود و سرنوشت دارو در بدن رقم می‌خورد. اثری که بدن بر روی دارو می‌گذارد به فارماکوکینتیک دارو معروف است و فارماکودینامیک دارو نیز به تمامی مسائل مرتبط با اثرات بیولوژیکی دارو گفته می‌شود که پس از جذب و اتصال به گیرنده‌های هدف، اتفاق می‌افتد. داروها می‌توانند در بدن با توانایی عبور از غشاهای مختلف به بافت های گوناگون وارد و اعمال اثر کنند. غلظتی از دارو، به پروتئین‌های پلاسمایی متصل می‌شود و بخشی دیگر توسط بافت‌های مختلف متابولیزه و دفع می‌گردد و در نهایت فرم آزاد دارو (Unbound Drug) است که عموما از نظر فارماکولوژیک فعال محسوب شده و با اتصال روی گیرنده‌های مختلف، طیف وسیعی ازخواص فارماکولوژیک را ایجاد می‌کند. بعد از تایید داروها به منظور استفاده همگانی چه در حیطه دامپزشکی یا پزشکی، به مرور زمان برخی از ویژگی‌های جدید برخی داروها ممکن است شناسایی شود که می‌تواند به عنوان یک هدف درمانی جدید  کاربرد بالینی داشته باشد.
بازکاربرد داروها (Drug Repurposing) به شناسایی کاربرد جدید برای داروهایی رایج  گفته می‌شود. به نظر می‌رسد این روش بسیار کارآمد تر از فرآیند تحقیق و توسعه داروی جدید باشد چرا که روشی امید بخش، سریع و مقرون به صرفه است که مشکلات کشف داروی جدید را ندارد. در بسیاری از موارد می‌توان از اثرات فارماکولوژیک تازه شناخته شده به نفع درمان بیماری‌ها سود برد. به عنوان مثال در ابتدا داروی آسپرین در طب انسانی برای تب و التهاب مورد استفاده قرار می‌گرفت و بعدا اثرات ضد پلاکتی نیز برای این دارو توسط سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) تایید شد. در این مقاله مختصری از اثرات متنوع فارماکولوژیکی برخی از داروهای رایج دامپزشکی که شاید کمتر مورد توجه قرار گرفته باشد، برگرفته از کتب رفرنس و مقالات علمی مورد بررسی قرار می‌گیرد.

سایر اثرات مفید فسفومایسین

کاهش قدرت چسبندگی باکتریایی

فسفومایسین آنتی بیوتیک وسیع الطیف است که با مهار ساخته شدن دیواره سلولی باکتری، موجب مرگ باکتری گرم منفی و گرم مثبت می‌شود. فسفومایسین علاوه بر اثر ضد میکروبی دارای اثر ضد چسبندگی باکتریایی هم می‌باشد که از طریق مهار تشکیل فیلمان‌های باکتریایی که مسئول چسبیدن باکتری به نقاط مختلف هستند مانع از اتصال باکتری به سلول‌های اپی تلیال می‌گردد.

قدرت نفوذ به داخل بیوفیلم

برای اکثر آنتی بیوتیک‌ها بسیار دشوار است که بتوانند وارد اگزو­پلی­ ساکارید بیوفیلم گردند ولی فسفومایسین، ماکرولید‌ها و کینولون‌ها به طور موثری به داخل بیوفیلم نفوذ می‌کنند. فسفومایسین موجب تغییرات مورفولوژی و غشاء خارجی باکتری سودوموناس آئروژینوزا می‌گردد که از پاتوژن های تشکیل دهنده بیوفیلم است.

اثرات محافظت‌کنندگی علیه نفروتوکسیسیتی و اتوتوکسیسیتی

در برخی از مطالعات انسانی و حیوانی فسفومایسین اثر محافظت‌کنندگی علیه نفروتوکسیسیتی (مسمومیت کلیوی) و اتوتوکسیسیتی (مسمومیت شنوایی) ناشی از برخی از دارو ها ازجمله سیس‌پلاتین، سیکلوسپورین، آمینوگلیکوزید‌ها، ونکومایسین و پلی میکسین‌ها گزارش شده است.

لوامیزول و اثرات آن بر روی سیستم ایمنی

لوامیزول به عنوان یک داروی ضد انگل ایمن و وسیع الطیف دامپزشکی در گاو، گوسفند، بز و پرندگان مورد استفاده قرار می‌گیرد. اگر چه تارگت درمانی لوامیزول به عنوان یک داروی نماتوسایدال در دسته داروهای ضدانگل است اما می‌تواند موجب تقویت پاسخ سیستم ایمنی گردد. اثرات تحریک سیستم ایمنی در حیوانات به طور کامل اثبات شده نیست اما مطالعات فراوانی نشان داده است که این دارو می‌تواند در دوزاژ پایین موجب تقویت سیستم ایمنی در حیوانات با سیستم ایمنی ضعیف و در دوزاژ بالاتر موجب سرکوب سیستم ایمنی گردد. همچنین استفاده از لوامیزول قبل از واکسیناسیون، به منظور تقویت پاسخ ایمنی نیز توسط برخی از مقالات تایید نشده بررسی شده است که در مواردی استفاده از آن با اثرات مثبت همراه بوده و مطالعات مختلف نشان داده است که پیش درمان با لوامیزول می‌تواند موجب افزایش تیتر و ایمنی ناشی از واکسیناسیون در برخی بیماری‌ها از جمله کوکسیدیوز، گامبورو و نیوکاسل گردد.

تیل مایکوزین دارای اثرات­ مولتی­ ایمونومدولاتوری و ضد ­التهابی

تیل مایکوزین جز ماکرولیدهای است که علاوه بر اینکه در ریه به غلظت‌های مناسبی می‌رسد در سلول‌های ایمنی نیز تجمع می‌یابد و با اثرات مولتی ایمونومدولاتوری احتمالا در عفونت‌های تنفسی و سایر بیماری‌ها به بهبود روند درمانی کمک می‌کنند. این اثر سودمند از طریق افزایش دگرانولاسیون، آپاپتوز نوتروفیل‌ها و همچنین مهار آزادسازی سیتوکین‌های التهابی صورت می‌پذیرد. تقویت عملکرد ماکروفاژها موجب حذف سریع عفونت می‌گردد.

اریترمایسین و افزایش حرکات دستگاه گوارش

اریترومایسین با فعال سازی گیرنده موتیلین به وسیله آزادسازی موتیلین اندوژن و یا مکانیسم‌های کولینرژیک در دستگاه گوارش فوقانی، موجب افزایش حرکات دستگاه گوارشی می‌گردد.

برم هگزین و توانمندسازی آنتی بیوتیک ها جهت ورود به ترشحات برونشی

برم هگزین به عنوان داروی موکولیتیک شناخته می‌شود ولی در مطالعات اخیر اثرات فارماکولوژیکی متعددی برای این دارو گزارش شده است که می‌توان به تحریک آزادسازی سورفکتانت ریوی، افزایش ایمونوگلوبولین‌ها در ترشحات مجاری تنفسی، اثرات ضد التهابی و آنتی اکسیدانی اشاره کرد. همچنین برم هگزین با درهم شکستن فیبرهای موکوپلی ساکاریدی موجب افزایش نفوذ برخی آنتی بیوتیک‌ها از جمله اکسی تتراسایکلین در ترشحات برونشی می‌گردد.

استفاده از برخی آنتی بیوتیک و یونوفوره ها با هدف تحریک رشد

در شرایط استرس و اختلالات گوارشی تعداد ارگانیسم های پاتوژن منجمله اشریشیا کلی و برخی دیگر از باکتری های پاتوژن افزایش می‌یابد و موجب برهم زدن تعادل میکروفلورهای روده می‌گردد. اتصال باکتری‌های پاتوژن به بافت اپی تلیوم روده منجر به التهاب مخاط روده و بروز عفونت شده و کاهش جذب مواد مغذی را به همراه دارد. آنتی بیوتیک‌های مختلف به عنوان محرک رشد در کشورهای مختلف مورد استفاده قرار می‌گیرد ولی تعداد محدودی به منظور تحریک رشد دارای تاییدیه FDA هستند چرا که استفاده از آنتی بیوتیک‌ها با دوزاژ کمتر از غلظت‌های درمانی ریسک مقاومت میکروبی را افزایش می‌دهند با این حال باسیتراسین متیلن­ دی سالسیلات به عنوان محرک رشد برای استفاده در طیور و بوقلمون و نیز تایلوزین فسفات جهت پیشگیری از آبسه کبدی ناشی از فوزوباکتریوم نکروفوروم و آرکانوباکتریوم پیوژنز در گاو گوشتی دارای تاییدیه FDA می‌باشند.

سازوکار اثر گذاری آنتی بیوتیک‌ها به عنوان محرک رشد کاملا شناخته شده نیست اما فرضیات مختلفی وجود دارد که می‌توان به برخی از آنها اشاره کرد:
– از طریق کاهش میزان ابتلا به بیماری‌های عفونی و پیشگیری از تشدید عفونت تحت بالینی
– کاهش استفاده میکروب‌ها از مواد مغذی
– کاهش متابولیت‌های سرکوب گر رشد که توسط باکتری های پاتوژن تولید می شود.

لازم به ذکر است که آنتی بیوتیک‌های یونوفوره عموما به عنوان داروهای آنتی کوکسیدیال مورد استفاده قرار می‌گیرند و برخی از آنها از جمله سالینومایسین و موننسین اثرات محرک رشد نیز دارند.

موننسین کمک به پیشگیری از کبد چرب، کتوزیس و نفخ

کبد چرب یک بیماری شایع در گاوهای پرتولید در آغاز شیرواری است که در نتیجه بالانس منفی انرژی رخ می‌دهد. استفاده از مقادیر بالایی از چربی‌های ذخیره شده در بدن، جهت تامین انرژی با انتقال اسیدهای چرب به داخل کبد موجب تجمع تری گلیسریدها در سلول های کبد و اختلال در عملکرد آن می‌شود. این شرایط با کتوز همراه است که باعث سرکوب اشتها، کاهش تولیدات و در موارد شدیدتر به نارسایی کبدی و مرگ می‌انجامد. نتایج حاصل از مطالعات نشان داده است که استفاده از موننسین خوراکی چهار هفته قبل از زایمان، موجب کاهش ریسک کتوزیس و کبد چرب به ویژه در گاوهای مسن می‌گردد. همچنین موننسین با تنظیم الگوی تخمیر شکمبه در جهت سنتز مضاعف پروپیونات از بیماری کتوزیس پیشگیری کرده و نیز با کاهش تولید گاز، موجب کاهش نفخ می‌گردد.

اثرات ضد آندوتوکسین پلی میکسین ها

کلیستین یا پلی میکسین E  یک آنتی بیوتیک پلی پپتیدی کاتیونی است که موجب از هم گسیختن غشا داخلی و خارجی باکتری‌های گرم منفی و در نهایت متلاشی شدن باکتری می‌گردد. متلاشی شدن باکتری‌ها، موجب آزاد سازی  لیپوپلی ساکارید (LPS) باکتری می‌شود و می‌تواند موجب پاسخ التهابی حاد گردد. کلیستین نیز علاوه بر این که به طور مستقیم موجب نابودی باکتری‌ها می‌شود، با اتصال به بخش لیپید A لیپوپلی ساکارید باکتری‌های گرم منفی، موجب خنثی سازی آندوتوکسین می‌گردد. در روده سالم LPS وارد جریان خون نمی‌شود ولی در استرس‌های مختلف از جمله بیماری، استرس گرمایی و حضور مایکوتوکسین‌ها، سد حفاظتی روده تحت تاثیر قرار گرفته و جذب LPS به داخل گردش خون افزایش می‌یابد که می‌تواند سلامت پرنده را تحت الشعاع قرار دهد.

سالینومایسین با طیف ضد میکروبی گسترده

سالینومایسین به عنوان یک دارو با کاربرد چندگانه (Multi-target drugs) شناخته می‌شود این دارو از سالها قبل  به صورت پودر افزودنی به دان با هدف پیشگیری از کوکسیدیوز و به عنوان محرک رشد غیر هورمونی در صنعت دامپزشکی کاربرد فراوانی داشته است. در مطالعات اخیر اثرات فارماکولوژیکی متنوعی برای سالینومایسین شناسایی شده است که از مهم‌ترین آنها میتوان به اثرات ضدمیکروبی علیه باکتری‌های گرم مثبت، برخی انگل‌های یوکاریوتی، قارچ‌ها و ویروس‌ها و نیز اثرات ضد سرطانی آن اشاره کرد.

آنتی بیوتیک هایی با اثرات ضد پروتوزایی

اغلب آنتی بیوتیک‌ها جهت از بین بردن عفونت باکتریایی مورد استفاده قرار می‌گیرد اما در این بین، برخی از آنتی بیوتیک‌ها دارای اثرات ضد پروتوزایی نیز هستند به عنوان مثال سولفانامیدها، به ویژه سولفاکلوزاین و سولفاکینوکسالین دارای اثر ضد کوکسیدیایی بوده و این اثر در صورت ترکیب با دی آمینوپیریمیدین ها مانند دیاوردین تقویت می شود. همچنین تتراسایکلین ها، لینکوزامیدها وماکرولیدها نیز دارای اثر ضد پروتوزایی هستند.

سایر اثرات دی کلروفن

دی کلروفن جزو داروهای ضد سستود و از مشتقات فنولی است این دارو از قدیمی‌ترین داروهای ضد انگل در پزشکی و دامپزشکی محسوب می‌شود که جهت از بین بردن کرم‌های نواری دستگاه گوارش از جمله تنیا در سگ و گربه مورد استفاده قرار می‌گرفت، امروزه با حضور داروهای مانند پرازیکوانتل و نیکلوزاماید کاربرد درمانی دی کلروفن معطوف به اثرات ضد قارچی و ضد باکتریایی گشته است و اغلب جهت درمان درماتیت انگشتی و یا بیماری‌های قارچی کاربرد بالینی دارد.

کاربرد های جدید ویتامین C

ویتامین C یکی از ترکیبات شناخته شده جهت از بین بردن کلر موجود در آب است دو فرم از ویتامین C (اسکوربیک اسید و سدیم اسکوربات) موجب از بین رفتن کلر موجود در آب می‌شود که هیچ یک ترکیب خطرناک و مضر قلمداد نمی‌شوند. احتمالا ویتامین C به اندازه ترکیبات بر پایه سولفوره توانایی دکلرینه کردن آب را نداشته باشد ولی نسبت به ترکیبات سولفوره به میزان کمتری اکسیژن محلول در آب را کاهش می‌دهد و با مقادیر توصیه شده برای آبزیان غیر سمی است. اسکوربیک اسید در ترکیب با آب به دی هیدروآسکوربیک اسید، هیدروکلریک اسید و آب تبدیل می‌شود و با این مکانیسم موجب خنثی سازی کلر می‌گردد. ویتامین C یک آنتی اکسیدان قوی است که موجب مهار رادیکال‌های آزاد می‌شود. افزودن ویتامین C در آبزی پروری موجب تسریع در التیام زخم آبزیان می‌گردد.
لازم به ذکر است که کلر موجود در آب ممکن است موجب کاهش اثربخشی آنتی بیوتیک تیامولین شود و به منظور پیشگیری از آن می توان 50 ppm ویتامین C به آب اضافه نمود.