هر آنچه درباره پریتونیت عفونی گربه (FIP) باید بدانید

شاید تا کنون بارها و بارها درباره کرونا ویروس انسان یا کرونا ویروس سگ سانان که با علائم تنفسی همراه است شنیده یا خوانده باشید؛ اما احتمالا کمتر با کرونا ویروس گربه سانان که عامل اصلی پریتونیت عفونی گربه (FIP) است آشنایی داشته باشید!

کرونا، این ویروس تاجدار در طول 10 هزار سال قبل خود را با گونه‌های متنوع پرندگان و پستانداران تطبیق داده است و فقط مخصوص گربه‌ها نیست؛ اما نوع خاصی از کرونا برای گربه‌ها بیماری زا بوده و بسته به تیپ آن می‌تواند علائم مختلف پریتونیت یا التهاب دستگاه گوارش ایجاد کند. با توجه به بالا بودن بار آلودگی در محیط، نرخ بالای آمار گزارش شده و اطلاعات ضد و نقیضی که در فضای وب وجود دارد بر آن شدیم تا با نگاهی جزئی تر به این بیماری از اسرار ماهیت، نحوه انتقال، بیماری زایی تا مدیریت و درمان آن پرده برداریم.

آشنایی با کرونا ویروس گربه‌ها؛ یک بار برای همیشه!

خیلی از گربه‌ها به ویژه گربه‌هایی که در محیط و در تماس با گربه‌های آلوده هستند به ویروس کرونا مبتلا می‌شوند؛ اما ممکن است تظاهرات پریتونیت عفونی گربه یا FIP را نداشته باشند. همین موضوع باعث شد تا متخصصان تفاوت‌های زیادی بین دو بیوتیپ FECV و FIP قائل شوند. اما چطور؟

FECV یا انتریت کرونا ویروسی در گربه‌ها با تحت تاثیر قرار دادن انتروسیت‌ها یا سلول‌های دستگاه گوارش علائم ملایم و در خیلی از موارد تحت بالینی گوارشی ایجاد می‌کند. عوامل مختلفی باعث ایجاد جهش‌های ویروسی (به دلایل نامشخص) می‌شوند تا این که FECV تمایل بافتی خود را به سلول‌های گوارشی از دست می‌دهد و تیپ‌های دیگری از سلول‌ها یعنی مونوسیت‌ها و ماکروفاژ‌ها را تحت تاثیر قرار می‌دهد. همین موضوع سیستم ایمنی میزبان را نیز به صورت مستقیم تضعیف می‌کند و باعث می‌شود انتریت کرونا ویروسی گربه‌ها این بار با تظاهرات خیلی متفاوت و به صورت پریتونیت عفونی آشکار شود.

بنابراین لازم است یک بار برای همیشه بدانیم که پریتونیت عفونی گربه‌ها در اثر انتقال کرونا ویروس رخ نمی‌دهد. بلکه زمینه ایجاد فرم پریتونیت عفونی ایجاد یک بیماری مزمن و وقوع جهش‌هایی است که در همه گربه ها رخ نمی‌دهند. استرس، سن، استعدادهای ژنتیکی و مواردی که باعث سرکوب سیستم ایمنی بدن می شوند نقش مهمی در وقوع FIP دارند.

کرونا ویروس گربه‌ها: از ساختار تا اپیدمیولوژی

در سال 1963 اولین بار از کرونا ویروس گربه‌ها به عنوان بیماری مهم گربه‌ها در بوستون آمریکا یاد شد. در یک دوره کوتاه به ویژه بعد از کنترل لوسمی گربه‌ها آماری که از FIP در دنیا گزارش می‌شد کاهش یافت؛ اما در حال حاضر ابتلا به این بیماری بیش از هر زمان دیگری اوج گرفته است!

از گذشته تا به حال دو بیوتیپ کرونا ویروس شناخته شده که گربه سانان را درگیر می‌کند. FECV یا انتریت کرونا ویروسی از سویه‌های قدیمی است که در مدفوع گربه‌های سالم یافت می‌شود. در حالی که در فرم FIP ویروس در افیوژن و بافت‌های بدن دفع می‌شود. کرونا بعد از اتصال به سلول‌های میزبان با گیرنده‌ها اتصال برقرار می‌کند.

اکثر موارد ابتلا به پریتونیت عفونی گربه‌ها در سن 3 تا 18 ماهگی رخ می‌دهد و این آمار به تدریج و تا 7 سالگی کمتر می‌شود. پیک دوم ابتلا به بیماری در گربه‌های سالخورده دیده می‌شود. ریسک فاکتورهای بیماری متعدد است اما به طور کلی دو عامل در بروز FIP نقش دارد: عواملی که گربه‌ها را بیشتر در معرض FECV قرار می‌دهند و مواردی که ایمنی بدن را بعد از ابتلا به ویروس کرونا تضعیف می‌کنند.

کرونا به محض ورود به بدن دچار جهش‌های متعددی می‌شود و تکثیر می‌یابد. گربه‌هایی که با هم نگهداری می‌شوند، به ویژه نژادهای خاص که بین نژاد گربه‌های موبلند یا موکوتاه وجود دارند در صورتی که به کرونا ویروس آلوده شده باشند بیشتر در معرض ابتلا به فرم پریتونیت عفونی گربه ها هستند.

پریتونیت عفونی گربه ها چطور رخ می‌دهد؟

FIP حاصل یک کمپلکس پیچیده است که همزمان سلول‌های مختلف مونوسیت، ماکروفاژها و نوتروفیل‌ها را تحت تاثیر قرار می‌دهد. آزادسازی واسطه‌های التهابی و فاکتورهایی که در تسریع فرایند التهاب نقش دارند نفوذ پذیری عروق را تغییر داده و به تمام ارگان‌های بدن آسیب میرسانند.

راه‌های انتقال پریتونیت عفونی گربه ها

FIP از راه های مختلفی منتقل می‌شود. مدفوع، خون و سایر مایعات بدن از شایع‌ترین راه‌های انتشار و انتقال ویروس به گربه‌های دیگر هستند. انتقال عمودی (از مادر به بچه ها) هم در بچه گربه‌ها تا قبل از 16 هفتگی رخ می‌دهد.

علائم بالینی FIP

پریتونیت عفونی گربه‌ها را در سنین پایین تا بالاتر درگیر می‌کند و گسترش جهانی دارد. از گذشته تا به حال علائم این بیماری در دو دسته مرطوب و خشک طبقه بندی شده است. در فرم مرطوب به دلیل شدت عفونت و واکنش‌های پایوگرانولوماتوز در یک یا چند ارگان، در حفرات بطنی و سینه‌ای مایعات تجمع می‌یابد. در فرم غیرمرطوب بدون تجمع مایعات ممکن است التهاب در دستگاه‌های تنفس، چشمی، عصبی و گوارشی رخ دهد؛ از این رو تشخیص بیماری به جهت هم پوشانی با بیماری‌های دیگر سخت‌تر خواهد بود. 

راهکارهای تشخیصی پریتونیت عفونی گربه ها

روش‌های زیادی برای تشخیص FIP وجود دارد اما ممکن است همه این روش‌ها در تشخیص صحیح و قطعی بیماری راهگشا نباشند. PCR یکی از روش‌هایی است که به وفور برای تشخیص بسیاری از بیماری‌های ویروسی و میکروبی به کار می‌رود؛ اما چندان قابل اعتماد نیست؛ چون بسیاری از گربه‌ها که بیماری را به صورت تحت بالینی دارند ممکن است تیتر بالایی از کرونا ویروس داشته باشند. همانطور که گفتیم ممکن است بسیاری از گربه‌ها مبتلا به FECV باشند و تست PCR مثبت کاذب شود؛ اما جهش رخ نداده باشد یا پرایمرهای استفاده شده نقاط جهش یافته را هدف قرار نداده باشد. بنابراین این روش برای تشخیص کرونا ویروس‌هایی که جهش در آن‌ها رخ نداده است قابل اعتماد خواهد بود.

در فرم مرطوب بیماری می‌توان از مایعات تجمع یافته در حفرات بدن نیز نمونه برداری کرد. میزان سلول و پروتئین‌های موجود در مایعات بذل شده به تشخیص قطعی FIP در فرم مرطوب کمک می کند.  

در حال حاضر تست طلایی تشخیص کرونا ویروس گربه‌ها IFA است؛ با این حال هنوز بحث‌های زیادی پیرامون دقت اندازه گیری آنتی ژن‌ها و نوع آن وجود دارد. چرا که لازم است مشخص شود آنتی بادی‌ها علیه FECV نشان‌دار شده‌اند یا FIP. به علاوه از این روش می‌توان برای مانیتورینگ پیشرفت یا سرکوب بیماری هم استفاده کرد.

نکته قابل توجه دیگر این است که بیماران مبتلا به FIP ممکن است لزوما تیتر بالای FCoV نداشته باشند. بنابراین حتی این تست هم نمی‌تواند صد در صد برای تشخیص بیماری کمک کننده باشد و در صورت پایین بودن تیتر، پریتونیت عفونی را رد کنیم.

تست‌های پاتولوژی هم و حتی جداسازی ویروس از مدفوع نیز به تشخیص صددرصدی کمک نمی‌کنند و حساسیت بالایی برای تفریق FIP از فرم انتریت کرونا ویروسی گربه‌ها ندارند.

پریتونیت عفونی گربه‌ها درمان پذیر است؟

هیچ روش درمانی قطعی ارزان، ساده و در دسترسی برای FIP وجود ندارد. تخلیه کردن مایعات تجمع یافته در موارد اضطراری، استفاده از دوز مناسب داروهای ضدالتهاب و کاهش استرس در محیط گربه‌ها ممکن است به صورت موقت علائم بیماری را تخفیف دهد. حتی استفاده از آنتی بیوتیک‌ها هم در مدیریت پریتونیت عفونی تایید نشده و بسته به شرایط هر بیمار متغیر است.

درمان‌های دیگری هم برای مدیریت پریتونیت عفونی به صورت مقطعی و در فاز پیش بالینی امتحان شده‌اند. داروهای محرک سیستم ایمنی تا حدودی و به صورت انفرادی در بهبود ایمنی بیماران موثر بوده‌اند. اخیر داروهای ضد ویروسی در دنیا معرفی شده‌اند که اثرگذاری بهتری داشته‌اند و با وجود آن‌ها دیگر پریتونیت عفونی گربه‌ها درد بی درمان نیست!

از بین ضد ویروس‌هایی که به صورت بالینی آزمایش شده‌اند می‌توان به GC376 و GS-441524 اشاره کرد. بهبودی قابل توجهی در مطالعات بالینی آزمایشی تاثیر GC376 روی گربه‌های مبتلا به FIP اما بدون علائم عصبی دیده شده است. با این حال با توجه به پیشرفت علائم عصبی و احتمال عود بیماری همچنان استفاده از این دارو با اما و اگرهای زیادی همراه است.

GS-441524، فرم فعال رمدسیور، تا به امروز بهترین و موثرترین درمان پریتونیت عفونی گربه‌ها بوده است. استفاده از این دارو در گربه‌های مبتلا اما بدون علائم عصبی (به صورت زیرجلدی و به مدت 12 هفته) بهبودی قابل توجهی به دنبال داشته است.

به عنوان کلینیسین موانع و محدودیت‌های زیادی در استفاده از GS-441524 وجود دارد. درمان با این دارو در طولانی مدت و تا کسب بهبودی زمانبر و هزینه بر است و به همکاری کامل صاحبان حیوانات نیاز دارد. موضوع بعدی مکانیسم اثرگذاری دارو است که باعث می‌شود حتی با وجود همکاری صاحبان پیرامون استفاده از دارو نظرات مختلفی وجود داشته باشد. از طرفی GS-441524 یک ضد ویروس بیمارستانی است که استفاده از آن تنها برای مدیریت کوید 19 و بیماران انسانی تایید شده است. بنابراین تا زمانی که استفاده از آن تاییدیه دامپزشکی نداشته باشد با قطعیت نمی‌توان درباره آن اظهارنظر کرد.

پیش آگهی پریتونیت عفونی گربه‌ها

مهم ترین موضوع در تشخیص و مدیریت FIP نرخ بهبودی و پیش آگهی آن است. به زبان دیگر زمانی تشخیص این بیماری ازرشمندتر است که راه‌های درمانی و مدیریتی برای کلینیسین و صاحبان حیوانات تعریف شده باشد.

آمار مرگ و میر در اثر پریتونیت عفونی گربه‌هایی که با ضدویروس درمان نشده‌اند در طول یک سال بالای 95 درصد گزارش شده است؛ اما با وجود راهکارهای درمانی جدیدی که ارائه شده‌اند پیش آگهی این بیماری نسبت به گذشته خیلی بهتر است. به طور کلی گربه‌ها پیرتر شانس بیشتری برای زنده ماندن دارند و گربه‌هایی که به فرم مرطوب مبتلا می‌شوند زودتر در اثر عوارض بیماری از بین می‌روند.

پیشگیری و واکسیناسیون علیه کرونا ویروس گربه‌ها

برای پیشگیری از FIP در گربه‌ها، به ویژه گربه‌هایی که به صورت گروهی زندگی می‌کنند یا نگهداری می‌شوند راه های مدیریتی مختلف عنوان شده است. یکی از این راه‌ها قرنطینه کردن بچه گربه‌های تازه متولد شده است. به این شکل که بچه‌ها بلافاصله بعد از تولد از مادر جدا شوند و تا 6 هفتگی جداگانه نگهداری شوند. به علاوه بچه گربه‌ها بعد از تولد ایمنی مادری کافی را تا سن 9 الی 10 هفتگی دارند. خیلی از مراکز نگهداری از گربه‌هایی که حداکثر تا 6 گربه ماده و یک تا دو گربه نر دارند ممکن است تا همیشه از  بروز FIP در امان بمانند. از طرفی برای این که ریسک آلودگی در مرکز به حداقل برسد لازم است میزان زاد و ولد را با طرح‌هایی مثل عقیم سازی یا جدا کردن گربه‌های نر و ماده به حداقل رساند.

بعد از پیشگیری و راهکارهایی که از نظر زیستی مطرح می‌شود بحث واکسیناسیون همچنان داغ داغ است. به صورت بالینی واکسن‌های زیادی تست شده‌اند اما تنها یکی از آن‌ها در ایالت متحده آمریکا و با نام تجاری Primucell FIP در دنیا تایید شده است. واکسیناسیون علیه کروناویروس نباید تا قبل از 16 هفتگی یعنی زمانی که ایمنی بدن به بلوغ کافی رسیده صورت گیرد. واکسیناسیون گربه‌هایی که اخیرا در معرض FCoV یا کرونا ویروس عامل انتریت گربه‌ها قرار گرفته‌اند نیز بی فایده است. با توجه به این که واکسن تولید شده سروتیپ I را شامل می‌شود و اکثر آلودگی موجود در مراکز پرورش و محیط مربوط به سروتیپ II است استفاده از واکسن توصیه نشده و در ایران هم انجام نمی‌شود.