توکسوپلاسموز؛ از افسانه تا واقعیت
سقط، نازایی، تولد نوزادان ناقص الخلقه؛ خیلیها توکسوپلاسموز را با این عوارض میشناسند. به ویژه زمانی که قصد دارند گربه جدیدی را به سرپرستی قبول کنند. اما چند درصد احتمال دارد توکسوپلاسما مسئول این عوارض باشد؟
توکسوپلاسموز یکی از شایعترین بیماریهای زئونوز تک یاختهای است که انتشار جهانی دارد. سالها از کشف و معرفی این بیماری میگذرد اما همچنان نگرانیهای زیادی بابت ابتلا به آن به ویژه در افرادی که ضعف ایمنی دارند یا باردار هستند وجود دارد. با این حال بد نیست یک بار برای همیشه از افسانههای اطرافمان فاصله بگیریم و نسبت به توکسوپلاسما، راه انتقال و علائم آن واقع بینتر باشیم!
در این مقاله میخوانید:
علت و بیماری زایی توکسوپلاسموز
برای آشنایی با بیماری زایی توکسوپلاسما باید ابتدا به ساکن با فرمهای مختلف این تک یاخته آشنا شویم. توکسوپلاسما در اشکال مختلف اووسیت، اسپروزوئیت و تاکی زوئیت دیده میشود. اووسیت فرم مقاوم تک یاخته است که از طریق مدفوع دفع و بعد بروز تغییراتی تحت تاثیر هوا و رطوبت به اسپروزئیت تبدیل میشود. اسپروزوئیت هم در رودهها تقسیم و به فرم تاکی زوئیت در خون و لنف آزاد میشود. بعد از گردش در خون تک یاخته دوباره به بافت مهاجرت میکند و به فرم برادی زوایت تبدیل میشود.
در بحث بیماری زایی توکسوپلاسما جزئیات زیادی وجود دارد. مهمترین موضوع در بیماری زایی این تک یاخته شناخت راههای دفع آلودگی در محیط است. گربهها صرفا با بلع بافتهای حاوی برادی زوایت به بیماری آلوده میشوند و اووسیتها زیر سه هفته بعد از ابتلا به آلودگی در محیط و همراه با مدفوع دفع میشوند. بنابراین ردیابی عامل بیماری در مدفوع گربه به ویژه زمانی که هنوز علائم آن ما را به توکسوپلاسموزیس مشکوک نکرده متداول و امکان پذیر نیست.
راه های انتقال توکسوپلاسموز از راه جفت به جنین، بلع بافتهای آلوده به برادی زوایت، بلعیدن گوشت یا ترکیبات آلوده با اووسیت است.
کلینیسین ها بخوانند!
- سگها میزبان قطعی توکسوپلاسما نیستند. در صورتی که سگ به دنبال مصرف گوشت آلوده مبتلا شود میتواند اووسیت را به صورت مکانیکی دفع کند؛ اما سیکل جنسی انگل تنها در بدن گربهها رخ میدهد.
- بیماریهای زمینهای هم در بروز علائم توکسوپلاسموز نقش دارند؛ مثل مصرف داروهای سرکوب کننده ایمنی یا FIV گربهها که نقص ایمنی به دنبال دارد.
- اکثر گربههای آلوده به توکسوپلاسما ممکن است هیچ گونه علائم بالینی نشان ندهند.
علائم بالینی توکسوپلاسموز
توکسوپلاسما هم علائم بالینی مخصوصی ندارد. در صورتی که عفونت سیستمیک شود بیحالی، بیاشتهایی و تب به همراه دارد. در سابقه بیمار ابتلا به بیماریهایی نظیر لوسمی گربهها یا نقص ایمنی (FIV/FeLV) وجود دارد یا به دنبال آلرژی و خارش کورتون تراپی انجام شده است.
همزمان علائم گوارشی نظیر اسهال و استفراغ، علائم عصبی نظیر عدم تعادل و تشنج، التهاب عضلات و اختلالات حرکتی دیده میشود. علائم چشمی هم در توکسوپلاسموزیس نظیر یووئیت، التهاب ملتحمه و التهاب عصب بینایی نیز ممکن است رخ دهد.
روشهای تشخیص توکسوپلاسموزیس
روشهای زیادی برای تشخیص توکسوپلاسما تعریف شده است. از هر تستی میتوان برای تشخیص بیماری کمک گرفت؛ اما حساسیت و ویژگی تستهای موجود متغیر است:
- آزمایش کامل خون: بسته به تاثیراتی که توکسوپلاسما روی ارگانهای مختلف دارد ممکن است افزایش آنزیمهای کبدی یا تغییراتی در پروتئینهای فاز حاد بدن ببینیم.
- آزمایش مایع مغزی نخاعی: در بررسی مایع به دست آمده ممکن است سلولهای التهابی و افزایش غلظت پروتئینهای مایع را مشاهده کنیم.
- روشهای تصویربرداری: اگرچه عکسبرداری، سونوگرافی یا MRI ممکن است تغییراتی را در ارگانهای هدف نشان دهند اما اختصاصی توکسوپلاسموزیس نیستند.
- روشهای سرولوژی: حساسترین تست موجود بررسی سطح سرمی آنتی بادی خون است. برای سنجش آنتی بادی از تستهایی مثل الایزا و وسترن بلات استفاده میشود. تیتر آنتی بادی در گربهها و سگها به صورت زیر تفسیر میشود:
- IgM در گربهها تا حد زیادی ارزش پیشگویی دارد و در گربههای مبتلا تیتر بالایی از آن ثبت شده است. حال مواردی هم از فرم مزمن بیماری ثبت شده که IgM پایینتری داشتند و به صورت دورهای علائم را نشان دادند. بنابراین IgM به تنهایی نشانگر یا فاکتور پیشگویی خوبی برای گربههای مبتلا نیست. به طور کلی از IgM میتوان برای تشخیص عفونت فعال یا عفونتی که اخیرا رخ داده استفاده کرد.
- IgG در خون بیماران حتی تا 6 سال بعد قابل شناسایی است. شناسایی این آنتی بادی در خون برای قضاوت کافی نیست. به طور کلی IgG برای تشخیص عفونت بالای 10 روز یا طولانیتر کاربرد دارد و نشانگر عفونت فعال نیست.
تستهای مولکولی: تست PCR حضور عفونت را تنها در صورتی که علائم بالینی ببینیم تایید میکند. با این حال PCR گربههای بدون علامت هم ممکن است مثبت شود و از این رو تستهای مولکولی ارزش تشخیصی کمی دارند.
درمان و پیش آگهی توکسوپلاسموز
درمان توکسوپلاسموز قطعی نیست و به علائم بالینی بستگی دارد. دوره آنتی بیوتیک تراپی ترکیبی برای درمان توصیه میشود. با این حال در صورتی که عوارض عصبی، ریوی یا کبدی وجود داشته باشد پیش آگهی بیمار ضعیف است.
نکته مهم در درمان توکسوپلاسما باقی ماندن عفونت در بدن حتی در صورت درمان است. توکسوپلاسما درست مشابه با ایدز گربهها یا بیماری نقص ایمنی گربهها از بدن دفع نمیشود یا به سختی و در دراز مدت حذف میشود. بنابراین پیشگیری از این بیماری مهمتر از درمان آن است.
پیشگیری از ابتلا به توکسوپلاسموزیس
مهمترین راه پیشگیری از ابتلا مدیریت سبک زندگی حیواناتی است که با آنها به عنوان پت سر و کار داریم. به عنوان صاحب حیوان خانگی باید از غذاهای فرآوری شده یا پخته شده برای تغذیه سگ و گربهها استفاده کنید. گوشت خام یا نیم پز یکی از راههای مهم انتقال تک یاخته است و باید فرآوردههای گوشتی کاملا پخته شده مصرف شوند. خاک گربه باید به صورت دورهای تمیز شود تا در صورت دفع اووسیت به سرعت از بین برود. در صورتی که نقص ایمنی دارید یا به بیماری خاصی مبتلا هستید از آن جایی که بیشتر در معرض بیماری قرار دارید باید از تماس مستقیم با خاک گربه خودداری کنید.
توکسوپلاسموز از جنبه بهداشت عمومی
علائمی که در انسان بعد از ابتلا به توکسوپلاسموز بروز مییابد مبهم بوده و حتی گاهی نادیده گرفته میشود. بی حالی، بزرگ شدن عقدههای لنفاوی و تب از علائم شایع این بیماری هستند.
این بیماری به ویژه در مادران باردار اهمیت پیدا میکند و میتواند باعث مرده زایی، علائم عصبی و چشمی شود. بد نیست در ادامه چند نکته مهم را درباره بیماری زایی توکسوپلاسما بخوانید که باعث میشود نرخ بروز آن در جمعیتهای انسانی کمتر از سایر بیماریها باشد:
- اول این که گربهها تنها طی چند روز تا هفته بعد از آلوده شدن با توکسوپلاسما این عامل را در مدفوع خود دفع میکنند.
- گربهها حیوانات سخت گیری در نظافت خود هستند و به سرعت موها و موضع آغشته شده به مدفوع خود را تمیز میکنند. بنابراین در صورت دفع اووسیت با مدفوع، زمان کمی وجود دارد تا اووسیتها اسپروله شده و به اسپروزوئیت تبدیل شوند.
- انسان صرفا طی تماس با یک گربه به توکسوپلاسموز مبتلا نمیشود. بررسی نمونه مدفوعی راه مناسب برای تایید آلودگی با توکسوپلاسما است اما اگر این تست منفی شود تماس اخیر گربه با عامل بیماری را رد نمیکند. از طرف دیگر ممکن است گربههایی که اووسیت دفع کنند تستهای سرولوژی آنها منفی باشد. بنابراین تایید قطعی بیماری کار سادهای نیست.
علائم توکسوپلاسموز در گربهها چیست؟
توکسوپلاسما یک تک یاخته داخل سلولی است که میتواند گونههای مختلف را درگیر کند. میزبان اصلی این بیماری گربه است و علائم بر حسب درگیری ارگان میتواند گوارشی، عصبی، چشمی و تنفسی باشد.
توکسوپلاسموز درمان میشود؟
درمان توکسوپلاسموز قطعی نیست و به علائم بالینی بستگی دارد. دوره آنتی بیوتیک تراپی و ضدانگل ترکیبی برای درمان توصیه میشود. با این حال در صورتی که عوارض عصبی، ریوی یا کبدی وجود داشته باشد پیش آگهی بیمار ضعیف است.
احتمال انتقال توکسوپلاسموز از گربه به انسان چقدر است؟
در افرادی که ضعف ایمنی دارند، داروی خاص مصرف میکنند و تحت شیمی درمانی یا باردار هستند احتمال انتقال توکسوپلاما بیشتر است. با این حال این تفکر که نگهداری از گربه لزوما به معنای ریسک بیشتر ابتلا به توکسوپلاسموز خواهد بود اشتباه است.
تست آزمایشگاهی تشخیص توکسوپلاسموز چیست؟
برای تشخیص توکسوپلاسما روشهای مختلفی عنوان شده؛ اما آزمایشهای سرولوژی و تعیین تیتر آنتی بادی در خون کاربردیترین تستی است که در دامپزشکی و پزشکی استفاده میشود.