نگاهی بر ویروس هاری؛ مهم ترین بیماری مشترک انسان و دام

مهم ترین بیماری مشترکی که با دیدن سگ‌های بدون صاحب در محیط زیست به ذهنتان می‌رسد چیست؟ با گذشت یک قرن از کشف و شناسایی ویروس هاری، هنوز هم این بیماری مخاطره آمیز در میان جوامع به سبب عوارض برگشت ناپذیر و ماهیت مشترک بین انسان و حیوانات اهمیت دارد. سالانه 50 هزار نفر در دنیا در اثر ابتلا به هاری جان می‌بازند و همین آمار مرگ و میر به لحاظ سلامت جمعی اهمیت زیادی دارد.

این بیماری خطرناک نه فقط سگ‌ها بلکه تمام موجود خونگرم را مبتلا می‌کند، زئونوز بوده و با توجه به این که بار آلودگی منطقه ما بالا است به عنوان مهم‌‎ترین بیماری مشترک انسان و دام مطرح می‌شود. با وجود تنوع مطالبی که درباره ویروس هاری در فضای وب وجود دارد تصمیم گرفتیم بیماری هاری را به صورت مختصر و کاربردی بررسی کنیم.

علت، اپیدمیولوژی و راه‌های انتقال هاری

عامل این بیماری ویروسی از خانواده رابدوویرویده و جنس لیساویروس است. ویروسی بسیار شکننده و حساس به سرما و انواع ضدعفونی کننده های رایج که با گاز گرفتن منتقل می‌شود.

همه حیوانات خونگرم از جمله گوشتخواران به هاری مبتلا می‌شوند. علفخواران نظیر گاو و گوسفند می‌توانند میزبان تصادفی بیماری باشند و حتی ابتلا پرندگان هم در آمار ذکر شده است.

عوامل مختلفی بر بیماری زایی ویروس هاری اثر می‌گذارند. گاز گرفتگی با حیوان آلوده به ویروس هاری لزوما عفونت منجر به مرگ به دنبال ندارد. شدت و وسعت زخم، محل گازگرفتگی و حجم ویروسی که در موضع تلقیح می‌شود در ابتلا به بیماری موثر است.

علائم بالینی هاری

با توجه به تمایل ویروس به بافت‌های عصبی، اکثر علائمی که در بیماران مبتلا می‌بینیم عصبی هستند. عمده علائمی که می‌بینیم در دو دسته فلجی یا تحریکی قرار می‌گیرند. معمولا سابقه گازگرفتگی بین حیوانات مبتلا وجود دارد. با این حال هاری کمتر توسط کلینیسین‌ها بررسی یا در بالین به آن شک می‌شود.

بهتر است علائم بیماری را طبق فازهای پیشرونده آن بررسی کنیم:

فاز هشداری: حدود 2 روز در سگ و گربه‌ها طول می‌کشد و علائمی مثل تب، لیس زدن زخم و تغییرات رفتاری نظیر بیقراری، کاهش رفلکس مردمک در بیمار دیده می‌شود.

فاز خشن: این فاز حدود 7 روز طول می‌کشد و علائمی مثل تغییر صدا، بی قراری و ایجاد سر و صدا، حساسیت بیش از حد، بی هدف راه رفتن، عدم تعادل، فلجی، علائم آسیب دهلیزی، تشنج و لرزش به صورت بارز نمایان می‌شوند. 

روش های تشخیص هاری:

یافته های بالینی: علائم عصبی ذکر شده اگرچه اختصاصی هاری نیستند اما با توجه به سابقه بیمار این بیماری را می‌توان جز تشخیص‌های تفریقی قرار داد. فلجی حنجره و تغییر صدای بیمار با سابقه گازگرفتگی، افزایش ترشح بزاق و علامت معروف dropped jaw که در اثر فلجی عضلات رخ می‌دهد از سایر علائم کمک کننده در تشخیص هاری هستند.

تست‌های تشخیص قطعی هاری محدود است و خیلی از مواقع ممکن است تغییر قابل توجهی در آزمایش خونی و پاراکلینیک دیده نشود.

در بیمارانی که با علائم ناگهانی تغییر رفتاری ارجاع داده می‌شوند کلینیسین حتما باید احتمال بیماری هاری را در نظر بگیرد. این موضوع نه فقط برای بیمارانی که واکسینه نشدند، بلکه برای بیمارانی که به صورت کامل واکسن هاری دریافت کرده‌اند صادق است.

• آزمایش خون: تغییرات قابل توجهی در آزمایش خون دیده نمی‌شود.
• آنالیز مایع مغز نخاعی: تغییراتی در مایع دیده می‌شود اما اختصاصی هاری نیست. این تغییرات شامل افزایش پروتئین و لنفوسیت است.
• MRI: شاید حساس‌ترین تست برای تشخیص هاری MRI باشد. در این روش ضایعه‌های عصبی در نقاط مختلف ظاهر می‌شود و نشانگر غلظت ویروس هاری هستند.
• تست‌های سرولوژی: اکثر تست‌هایی که بر مبنای تشخیص آنتی بادی هستند در صورت آلودگی به هاری منفی می‌شوند؛ چون بعد از بروز علائم بالینی احتمال سرکوب ایمنی وجود دارد یا ممکن است ویروس به ویژه در زمان کمون از دسترس ایمنی دور بماند. تنها زمانی بررسی تیتر آنتی بادی اهمیت دارد که در کشورهای پاک از نظر آلودگی به هاری قرار باشد سطح ایمنی بعد از واکسیناسیون بررسی شود.
• تست‌های پاتولوژی و هیستوپاتولوژی: تست های پاتولوژیک تغییرات محسوسی ندارند؛ اما هیستوپاتولوژی ممکن است تغییرات التهابی و گنجیدگی‌های داخل سلولی مشاهده شود.
• پیش آگهی و درمان: یوتانایز سریع حیوانات مبتلا اولین گزینه درمانی است! به محض این که حیوان مبتلا دیده شد باید اقدامات یوتانایز صورت گیرد. موارد انسانی و حیوانات مشکوک به هاری به ندرت زنده ماندند و درمان شدند.

ایمنی زایی و درمان علیه هاری

ایمنی زایی در بدن علیه هاری بعد از ابتلا به این ویروس تقریبا صفر است. علت این موضوع فعالیت نهفته ویروس است که پاسخ التهابی بدن را سرکوب می‌کند.

در ایالات متحده همه توله سگ‌ها و بچه گربه‌ها در سن 3 تا 4 ماهگی علیه هاری واکسینه می‌شوند؛ سپس واکسیناسیون سالانه تکرار و در نوبت بعدی هر سه سال یک بار دوز یادآور تزریق می‌شود. 28 روز بعد از واکسیناسیون طول می‌کشد تا ایمنی زایی علیه هاری با واکسن در بدن ایجاد شود.

پیشگیری از هاری؛ یک سیاست مهم در بهداشت جمعی

دو سیاست در مواجه با بیماران مشکوک وجود دارد: یوتانایز یا تکمیل فرایند واکسیناسیون و قرنطینه حیوان به مدت 6 ماه. در صورتی که قصد دارید حیوان مشکوک را قرنطینه و نگهداری کنید لازم است در ارتباط با حیوان آلوده از دستکش‌های سربی و لباس‌های مخصوص استفاده شود.

در صورت گازگرفتگی موضع زخم باید با آب و صابون فوری شستشو داده شود. همزمان می توان از اتانول یا بتادین غلیظ تر از 50 درصد نیز استفاده کرد.